Cinsiyet, sandığımız kadar basit bir konu değil. Yalnızca kromozomlardan, üreme hücrelerinden veya başka bir ikili ölçütten ibaret de değil. Genetik, çevresel ve gelişimsel faktörlerin birleşimi, hem maskülen hem de feminen özellikleri aynı kişide ortaya çıkarabilir. Bu yüzden bilim insanları, cinsiyeti basit bir kategori olarak değil, tüm karmaşıklığıyla ele almamız gerektiğini söylüyor.
Kansas Eyalet Üniversitesi’nden evrimsel biyolog Sam Sharpe, şöyle diyor:
Cinsiyet, doğuştan gelen ve ergenlikte gelişen farklı bileşenlere sahip çok yönlü bir özelliktir. Bu bileşenlerin her biri kendi içinde değişkenlik gösterir.
Ancak eski ABD Başkanı Donald Trump’ın tanımı çok daha katıydı. 20 Ocak’ta imzaladığı bir kararnameyle, insanları yalnızca ürettikleri üreme hücrelerinin boyutuna göre kadın veya erkek olarak sınıflandırdı. Büyük üreme hücreleri (yumurta) üretenler kadın, küçük hücreler (sperm) üretenler ise erkek olarak kabul edildi. Bu tanım milyonlarca Amerikalıyı dışarıda bırakıyor.
Üstelik Trump’ın tanımı biyolojik olarak da hatalı. Örneğin, belirli genetik varyasyonlara sahip bazı bireyler hiç üreme hücresi üretmez. Peki bu kişiler ne olacak?
Sharpe, şöyle açıklıyor:
Herkesi kapsayan bir cinsiyet tanımı olmazsa, bu büyük bir eksiklik olur.
Biyoloji İkili Çalışmaz
Doğada gerçekten de iki tür üreme hücresi bulunur: Yumurta ve sperm. Ancak biyolojik cinsiyet, yalnızca bunlara indirgenemez.
Moleküler evrim biyoloğu Nathan Lents, şöyle diyor:
Biyoloji, çoğu zaman ikili sistemler üzerinden işlemez.
Çoğu fiziksel ve biyolojik özellik, bir spektrum üzerinde iki uç nokta oluşturur: Biri kadınların, diğeri erkeklerin ortalamasını temsil eder. Ancak herkes bu ortalamalara uymaz.
Örneğin, erkekler genellikle daha uzun ve kas kütlesi daha fazladır. Ancak birçok kadın, birçok erkekten daha uzun olabilir. Metabolizma hızları, kırmızı kan hücresi sayısı gibi özellikler de değişkenlik gösterir. Lents, sözlerine ekliyor:
Cinsiyeti yalnızca üreme hücreleriyle tanımlarsanız, günlük yaşamda önemli olan birçok unsuru göz ardı etmiş olursunuz.
Cinsiyet, Döllenmede Başlamaz
Cinsiyetin döllenmeyle birlikte belirlendiği düşünülse de durum tam olarak böyle değil.
Döllenmiş bir yumurta hücresi, henüz üreme hücreleri üretmez. İnsan embriyosunda cinsiyet gelişimi ancak birkaç hafta sonra başlar. Üstelik bu süreç, geçmişte sanıldığı gibi “varsayılan olarak kadın” gelişimi ile ilerlemez. Embriyonun kadın olarak gelişmesi için aktif bir süreç gerekir; erkek yapılar yıkılır ve yerine kadın üreme organları inşa edilir.
Gebeliğin yaklaşık sekizinci haftasında, testis oluşacak hücreler testosteron üretmeye başlar. Ancak erkekler bile bu aşamada sperm üretemez. Testosteron üretimi, gebeliğin 20. haftasında azalır ve ancak ergenlikte tekrar artarak sperm üretimini mümkün kılar.
Kadınlarda ise yumurtalıklar doğumdan önce yumurta hücrelerini oluşturur ancak bunlar ergenliğe kadar olgunlaşmaz.
Cinsiyet Kromozomları Sandığımız Gibi Değil
Cinsiyet gelişimi kısmen cinsiyet kromozomları tarafından yönlendirilir. Ancak “X ve Y kromozomları yalnızca cinsiyeti belirler” düşüncesi eksiktir.
X kromozomu, renk görme, kan pıhtılaşması ve beyin gelişimi gibi birçok süreci etkileyen yüzlerce gen taşır. Daha küçük olan Y kromozomu ise erkek üreme organlarının gelişimi için önemlidir. Ancak burada da istisnalar var:
↬ Turner Sendromu: Bu sendroma sahip bireyler yalnızca bir X kromozomuna sahiptir ve yumurtalık yerine kolajen dokudan oluşan “çizgi gonadlar” taşırlar. Ancak rahimleri vardır.
↬ Klinefelter Sendromu: Fazladan bir X kromozomuna (XXY) sahip erkeklerdir. Testisleri ve penisleri olsa da sperm üretmezler.
↬ SRY Gen Taşıyıcıları: Bazı kişiler, normalde Y kromozomunda bulunan SRY genini X kromozomu üzerinde taşır ve erkek olarak gelişir. Ancak bazı XY bireylerde SRY genindeki değişiklikler nedeniyle vücutları kadın olarak gelişebilir.
Tüm bu varyasyonlar, cinsiyetin yalnızca kromozomlara bakılarak belirlenemeyeceğini gösteriyor.
İnterseks Bireyler Sandığımızdan Daha Yaygın
Toplumda genellikle erkek ve kadın dışında üçüncü bir biyolojik cinsiyet olmadığı düşünülse de, interseks bireyler sanıldığından çok daha yaygındır.
İnterseks bireyler, genetik veya gelişimsel farklılıklar nedeniyle tipik kadın veya erkek tanımlarına tam olarak uymazlar. InterAct adlı organizasyona göre dünya nüfusunun yaklaşık %1,7’si interseks özelliklere sahiptir. Bu oran, doğal kızıl saçlı insan sayısıyla aynıdır.
Bazı interseks bireylerde hem testis hem de yumurtalık dokusu bulunabilir. Bu, onların hem erkek hem de kadın olarak sınıflandırılmasına yol açabilir. Ancak bu bireyler genellikle bebekken cerrahi operasyonlarla belirli bir cinsiyete uyumlandırılır.
Cinsiyet Tanımı Toplumsal Yaşamı Nasıl Etkiler?
Tek bir biyolojik kriterle cinsiyeti tanımlamak, birçok çelişkiyi beraberinde getirir. Örneğin:
↬ Eğer tanım yalnızca kromozomlara dayanırsa, bazı kişiler kendilerini beklenmedik bir şekilde “erkek” veya “kadın” olarak bulabilir.
↬ Eğer tanım üreme hücrelerine dayanırsa, sperm veya yumurta üretmeyen kişiler hangi kategoriye girecek?
↬ Eğer üreme organlarına göre tanımlanırsa, testisleri olup vücudu tamamen kadın gibi gelişmiş bireyler nasıl sınıflandırılacak?
Bu tür biyolojik karmaşıklıklar göz önüne alındığında, kesin sınırlarla belirlenmiş bir cinsiyet tanımı bilimsel olarak gerçekçi görünmüyor.
Moleküler biyolog Nathan Lents, şu sözlerle tartışmayı özetliyor:
Biyoloji ve cinsiyet arasındaki ilişki, katı kurallara sığmaz. Bu, net sınırları olmayan bir konu.
Bu makale hakkında sorularınız veya yorumlarınız mı var? Bize yazın: feedback@sapienship.com.tr
Kaynaklar ve İleri Okuma
- S. Raguraman, et al. Exploring uncharted territory: A case report on de la Chapelle syndrome presenting as male subfertility. (May 2024). Alındığı Tarih: 4 Mart 2025. Alındığı Yer: International Journal of Surgery Case Reports
- M. Özdemir, et al. Ovotesticular Disorder of sex development: an unusual presentation. (12 Temmuz 2019). Alındığı Tarih: 4 Mart 2025. Alındığı Yer: Journal of Clinical Imaging Science
- M.R. Khan, et al. A novel sex chromosome mosaicism 45,X/45,Y/46,XY/46,YY/47,XYY causing ambiguous genitalia. (Aralık 2017). Alındığı Tarih: 4 Mart 2025. Alındığı Yer: Annals of Clinical & Laboratory Science
- A.A. Maan, et al. The Y chromosome: A blueprint for men’s health?. (30 Ağustos 2017). Alındığı Tarih: 4 Mart 2025. Alındığı Yer: European Journal of Human Genetics
Yazar Hakkında
